Thành phố Nagasaki: Cửa ngõ đến Nhật Bản

Nagasaki – một thành phố mà cái tên khiến người ta nghĩ ngay đến vụ tấn công bằng bom nguyên tử của quân đội Mỹ – chào mừng tôi bằng một bầu trời xám xịt. Nó nhanh chóng chuyển thành một cơn giông, với những giọt mưa rơi trên cửa kính tựa như những giọt nước mắt lăn dài trên má. Thảm kịch hạt nhân có lẽ đã ám ảnh tâm trí tôi và dường như làm lưu mờ mọi thứ. Nhưng chỉ ngày hôm sau thôi, tôi nhận ra rằng giai đoạn quá khứ đau buồn này chỉ là một phần trong lịch sử phong phú của thành phố Nagasaki.

Ngày hôm sau, Nagasaki rạng rỡ trong bản sắc thật của mình: một thành phố cảng sôi động, được xây dựng như một sân khấu ngoài trời, với nhà cửa san sát trên sườn đồi xung quanh một khu vịnh. Nó tọa lạc ở phía Tây Bắc đảo Kyushu và có vị trí gần với lục địa châu Á hơn so với thủ đô Tokyo. Chính vì thế mà thành phố Nagasaki từ lâu đã là một trung tâm kinh tế và văn hóa quan trọng ở Đông Á. Thương nhân từ Trung Quốc, nghệ nhân từ Triều Tiên, giáo sĩ từ Bồ Đào Nha và doanh nhân từ Hà Lan đều đã từng đến đây, tạo nên một nền văn hóa đa dạng độc đáo.

Lịch sử của thành phố Nagasaki bắt đầu từ khoảng giữa thế kỷ 16, khi các thương nhân Bồ Đào Nha đến đây, mang theo thuốc súng và nhiều loại hàng hóa từ phương Tây. Nhờ những loại hàng hóa độc quyền này mà ngôi làng nhỏ ở cửa sông Urakami đã chuyển mình, trở thành một cảng thị quan trọng ở khu vực Đông Á. Thiên Chúa giáo cũng theo thuyền buôn du nhập vào Nagasaki. Nó đã phát triển mạnh mẽ tại đây và thu hút một lượng lớn tín đồ, bao gồm cả tầng lớp lãnh chúa, hay daimyo. Tuy nhiên, sự bành trướng của tôn giáo mới đã khiến cho Mạc phủ Tokugawa quan ngại. Họ bắt đầu cho đóng cửa nhà thờ, đàn áp tín đồ và sau cùng là ra lệnh bế quan tỏa cảng trong hơn 200 năm. Riêng chỉ có Nagasaki là còn mở cửa cho hàng hóa phương Tây.

Một cảng thị với lịch sử nhiều biến động.

Đến giữa thế kỷ 19, Hoa Kỳ và đồng minh điều chiến hạm đến Nhật Bản, ép buộc Mạc phủ dỡ bỏ việc đóng cửa và thông thương với thế giới. Thành phố Nagasaki, cùng với Hakodate ở phía Bắc và Yokohama ở phía Đông, trở thành cảng hiệp ước – hoàn toàn mở cửa cho việc buôn bán và định cư của người nước ngoài. Thành phố được hiện đại hóa nhanh chóng trong thời kỳ Minh Trị Duy Tân, phát triển thành một trung tâm đóng tàu và công nghiệp nặng. Trớ trêu thay, chính do sự phát triển vượt bậc đó mà Nagasaki đã trở thành mục tiêu của quả bom hạt nhân thứ hai, được quân đội Hoa Kỳ thả vào ngày 9 tháng 8 năm 1945, chỉ sau Hiroshima ba ngày. Toàn bộ thành phố gần như bị hủy diệt, với hàng chục ngàn người chết ngay lập tức.

Sau chiến tranh, Nagasaki được tái thiết, nhưng nhịp độ khá chậm. Ngành công nghiệp chủ đạo ở đây vẫn là ngành đóng tàu, ngoại thương và đánh bắt thủy hải sản. Nhưng những ngành nghề khác, ví dụ như du lịch, cũng dần đóng một vai trò quan trọng hơn. Ngày nay, du khách đến Nagasaki không chỉ ghé thăm Bảo tàng Bom Nguyên tử hay đài tưởng niệm. Họ còn muốn chiêm ngưỡng một cảng thị năng động, đa sắc màu văn hóa.

Trong suốt thời kì Bế quan tỏa cảng (1639 – 1853), Nagasaki được xem là cửa ngõ duy nhất cho hàng hóa phương Tây đến Quốc đảo Mặt trời mọc. Nhưng không phải chỗ nào trong thành phố cũng được phép giao dịch, ngoại trừ Dejima – một hòn đảo nhân tạo hình quạt được hình thành vào năm 1636. Mục đích ban đầu của hòn đảo này là để cách ly những giáo sĩ Bồ Đào Nha khỏi dân địa phương. Tuy nhiên, sau khi Mạc phủ Tokugawa trục xuất người Bồ Đào Nha, hòn đảo trở thành địa bàn của những thương nhân Hà Lan.

Tuy bị giám sát chặt chẽ và có nhiều hạn chế trong đời sống, những thương nhân Hà Lan đã hưởng lợi lớn từ việc độc quyền buôn bán với Nhật Bản. Toàn bộ hòn đảo hoạt động như một doanh nghiệp thương mại vận tải. Đây cũng đồng thời là nơi trao đổi thông tin và nơi trưng bày những vật phẩm kỳ lạ đến từ bên kia thế giới.

Cửa ngõ duy nhất đến Nhật Bản.

Ngày nay, Dejima cho ta thấy được phần nào cuộc sống dưới thời kì Bế quan tỏa cảng ở thành phố Nagasaki, với khoảng hơn chục công trình được phục dựng lại, từ dinh thự của quản lý, nhà kho, văn phòng đến cầu bộ hành. Đồ nội thất cũng được khéo léo tái hiện lại cho phù hợp với thời kỳ này. Ngoài những căn nhà Edo điển hình, ta còn bắt gặp nhiều yếu tố đậm chất Hà Lan, ví dụ như cửa kính, lan can và cầu thang bên ngoài. Chúng đã được kết hợp vào những kiến trúc truyền thống Nhật Bản, tạo nên điểm nhấn cho Dejima.

Sự hình thành các cảng hiệp ước vào nửa sau thế kỷ 19 và sau đó là phong trào Minh Trị Duy Tân đã khiến nhiều nhà đầu tư và doanh nghiệp phương Tây đổ xô đến thành phố Nagasaki. Họ cho xây dựng những dinh thự mang phong cách phương Tây bên sườn đồi với tầm nhìn ra vịnh. Một trong số đó chính là Vườn Glover. Nhìn thẳng ra khu cảng và khu xưởng đóng tàu (dễ dàng nhận ra qua những chiếc cần cẩu), Vườn Glover được xem là một trong những công trình thời Minh Trị được bảo tồn tốt nhất ở Nagasaki.

Đây từng là nhà của Thomas Glover, một doanh nhân người Scotland đã đóng góp rất lớn trong công cuộc hiện đại hóa Nhật Bản, đặc biệt là trong ngành công nghiệp đóng tàu và khai mỏ. Khu vườn được xây dựng vào khoảng năm 1863, với phần chính là Dinh thự Glover được xây theo phong cách bungalow phổ biến ở châu Á thời bấy giờ. Dinh thự này kết hợp yếu tố của cả Nhật Bản và phương Tây. Ví dụ như bức tường đất sét và mái ngói xám tráng men được trang trí phù điêu là đặc trưng của Nhật Bản. Trong khi đó, dấu ấn phương Tây được thể hiện rõ nét qua nội thất cầu kỳ, ống khói, cửa chớp và cả hiên nhà lát đá.

Bên cạnh dinh thự Glover còn có tám công trình khác từ thời Minh Trị được đặt trong vườn Glover. Chúng từng là nơi cư trú của những doanh nhân nước ngoài giàu có nằm rải rác quanh thành phố. Những dinh thự này sau đó được tháo dỡ và đưa về Vườn Glover để trùng tu và bảo tồn. Chúng có cùng kiểu kiến trúc như Dinh thự Glover, kết hợp yếu tố Nhật Bản vào kiến trúc phương Tây. Thông qua những dinh thự xa hoa này, du khách có thể trải nghiệm được cuộc sống phồn hoa của giới thượng lưu châu Âu đã từng sinh sống ở thành phố Nagasaki vào cuối thế kỷ 19.

Sự kết hợp độc đáo giữa kiến trúc phương Tây và Nhật Bản.

Sau khi lệnh cấm người ngoại quốc được dỡ bỏ vào nửa sau thế kỷ 19, Thiên Chúa giáo một lần nữa được hợp pháp hóa ở thành phố Nagasaki. Nhà thờ được tái xây dựng, với công trình đầu tiên chính là Thánh đường Oura. Tọa lạc trên đỉnh một ngọn đồi gần Vườn Glover, Thánh đường Oura được xây vào năm 1864 để tôn vinh những tín đồ tử vì đạo đầu tiên của Nhật Bản. Thánh đường mang kiến trúc Gothic truyền thống, với trần vòm khung sườn, cửa sổ vòm và một tháp chuông hình bát giác. Một điểm thú vị nữa là bảng tên của nhà thờ. Tuy nằm trong khu vực có nhiều dân cư nước ngoài sinh sống, tên nhà thờ lại được viết bằng Hán tự và treo trên mặt tiền của nhà thờ. Đây có lẽ là một cách để thu hút những giáo dân được cho là còn sót lại trong xã hội Nhật Bản. Và cách này đã mang lại hiệu quả.

Chỉ chưa đầy hai năm sau khi nhà thờ khánh thành, những giáo dân bí mật (hay Kakure Kirishitan) đầu tiên đã xuất hiện. Họ đã gặp tu sĩ của Thánh đường Oura và đó là lần đầu tiên Giáo hội Công giáo biết đến sự tồn tại của những giáo dân có một không hai này. Những người này, cũng như cha ông của họ, đã ẩn mình trên khắp Nagasaki trong suốt 250 năm. Họ hành đạo trong bí mật, ví dụ như tôn thờ Đức Mẹ Maria nhưng trong hình dạng của Phật Quan Âm hay đọc kinh trong tủ quần áo. Một bức tượng Đức Mẹ bằng đá trắng tuyệt đẹp đã được dựng lên để kỷ niệm cuộc gặp gỡ định mệnh này. Tượng được nhập khẩu từ Pháp và do giáo dân của quận Urakami quyên góp. Cùng với Thánh đường Oura, bức tượng đại diện cho hy vọng và sự kiên cường của những giáo dân bí mật của Nhật Bản.

Vào 11:02 sáng ngày 9 tháng 8 năm 1945, thành phố Nagasaki – lúc bấy giờ là một trung tâm đóng tàu và công nghiệp nặng của Đế quốc Nhật – đã bị tấn công bởi quân đội Hoa Kỳ. Đây là lần thứ hai trong lịch sử mà bom nguyên tử được sử dụng trên mục tiêu dân sự và nó đã gây ra thương vong khủng khiếp khi phát nổ. Khoảng 75.000 người chết ngay lập tức, và hơn hàng ngàn người khác chết vì bỏng, đa chấn thương, hay nhiễm phóng xạ. Ngay cả những người sống sót thì cũng bị thương và sang chấn tâm lý nặng nề. Toàn bộ thành phố gần như bị hủy diệt, với hơn 40% nhà cửa bị hư hại nặng hoặc phá hủy hoàn toàn.

Nỗi đau và sự hủy diệt của bom Nguyên tử đã được tái hiện lại trong Bảo tàng Bom nguyên tử Nagasaki. Thành lập vào năm 1996, bảo tàng như một lời nhắc nhở về cái ngày định mệnh đó. Tại đây trưng bày nhiều ghi chép, hình ảnh và cả kỷ vật của những nạn nhân xấu số. Bên cạnh đó còn có thông tin về quá trình cứu hộ và chữa bệnh, nguyên nhân dẫn đến cuộc tấn công, và cả những thông số về quả bom plutonium được thả xuống thành phố.

Một phần quan trọng của bảo tàng là phòng Tưởng niệm – nơi để ta bày tỏ sự thương tiếc và cầu mong cho hòa bình. Khán phòng này bao gồm 12 cột thủy tinh trang nghiêm, với mỗi cột được chia làm nhiều ngăn để lưu giữ tên tuổi của những người đã thiệt mạng ngày hôm đó. Những cột này được xếp song song với nhau, tạo nên một đường thẳng dẫn đến tâm của vụ nổ. Phía trên phòng Tưởng niệm còn có đặt một hồ chứa nước, với hy vọng có thể giải cơn khát của những nạn nhân xấu số.

Một lời nhắc nhở về ngày định mệnh đó.